“Đồng tiền Vạn Lịch thích bốn chữ vàng
Tiếc công anh dan díu với nàng bấy lâu”*
ĐỒNG TIỀN VẠN LỊCH
Ngày xưa ông chủ thuyền buôn
Vạn Lịch nức tiếng, ngọn nguồn bến sông
Người ăn, kẻ ở rất đông
Thuyền bè trăm chiếc, mênh mông kín dòng
Bạc vàng lấy đấu mà đong
Của nhiều giàu có, nhất trong cả vùng
Vợ thì xinh đẹp vô cùng
Nàng là Mai Thị, thủy chung mặn mà
Thông minh, nhân hậu thật thà
Trai tài gái sắc đôi là trời sinh
Vạn Lịch ích kỷ, biết mình
Nhà giàu tham việc, tính tình hay ghen
Một hôm thuyền đậu bến quen
Vợ ra ngồi mũi, ngắm xem cảnh trời
Bỗng đâu lúi húi một người
Thân thì đóng khố, mặt thời lấm lem
Giữa khi thời tiết đông ken
Dầm mình đánh dậm ở ven sông này
Ghé xin nàng , miếng trầu cay
Ăn vào đỡ rét, lòng này ơn sâu
Nàng Mai thăm hỏi đôi câu
Cơi vàng, nàng lấy miếng trầu đem cho
Nào ngờ việc nhỏ hóa to
Vạn Lịch trông thấy, nghi cho tự tình
Ghen tuông đầu óc bất minh
Mắng và xỉ vả vợ mình không nguôi
Nàng Mai thề thốt hết lời
Nhưng mà Vạn Lịch nhất thời không dung
Quẳng cho xiêm áo đồ dùng
Thỏi vàng, thỏi bạc cho cùng, đuổi đi
Liễu tơ lạ xứ biết gì
Gặp chàng đánh dậm nàng thì thở than:
“Số tôi chẳng được giàu sang
duyên trời đã định, níu mang làm gì”
Thấy chàng đánh dậm cù mì
Lại còn chưa vợ nàng thì nhẹ thưa:
“Thân tàn đâu quản nắng mưa
tôi xin làm vợ sớm trưa cùng chàng
đói no gian khổ đâu màng
miễn là khỏe mạnh ta làm nuôi nhau”
Thế là từ đấy tới sau
Vợ chồng hạnh phúc tình sâu nghĩa nồng
Chồng ngày đánh dậm bến sông
Vợ nuôi gà vịt, ngó trông cửa nhà
Rồi hôm có việc đi xa
Dặn chồng để ý đàn gà trên sân
Đói ăn, gà quấn bên chân
Thỏi vàng của vợ chàng cầm ném luôn
Nàng về lòng nặng thêm buồn
Người đâu đần độn, ngọn nguồn biết chi
Ngốc rằng: “Hòn cuội chứ gì
tôi đi đánh dậm, được thì bỏ ra
Bao nhiêu bên trái vườn nhà”
Thực không? nàng giục chồng ra lấy vào
Đúng vàng Vạn Lịch năm nao
Đáy sông theo sóng dạt vào nơi đây
Nguyên là ngày ấy chia tay
Làm ăn thua lỗ tháng ngày sút sa
Tiền vàng của cải bao la
Gặp cơn bão lớn, thuyền đà đắm sâu
Bây giờ Vạn Lịch nơi đâu
Kho vàng nay lại làm giàu nàng Mai
Chồng thôi đánh dậm sông ngoài
Vợ thì mở quán, miệt mài bán buôn
Không còn nắng lửa, mưa tuôn
Thấy chồng ngờ ngệch, nàng luôn dặn dò
“Làm ăn thì để em lo
Chàng đi giao hữu học cho nên người”
Ngốc ta đánh dậm một thời
Tính tình đần độn, nói lời ngẩn ngơ
Lúc nào cũng dáng thẩn thờ
Bao ngày chẳng có ai chờ, ai chơi
Buột lời nàng nói buông lơi:
“Ngữ chàng thì có lên chơi Phỗng đền”
Nói vui tưởng thật cho nên
Ngốc mang rượu thịt ra đền thảnh thơi
Thấy Phỗng trên bệ ngốc mời
Chẳng rằng chẳng nói phỗng cười như trêu
Rượu say ngồi đứng liêu diêu
Ngốc du Phỗng đổ lăn xiêu cửa đền
Về nhà vợ đến ngồi bên
Hắn đành kể hết, dưới trên chuyện này
Nghe xong Mai Thị buồn thay
Giữ chồng ở lại tháng ngày dậy khôn
Thế rồi cho đến một hôm
Vua ban cáo thị xóm, thôn việc này
Nguyên từ hơn một tháng nay
Nhà vua lâm bệnh, những ngày không vui
Hoàng cung lo lắng ngậm ngùi
Thuốc thang chạy chữa, chẳng lui chút nào
Gọi thày, bói quẻ xem sao
Xong rồi thày phán: “ Động vào đền thiêng”
Vua sai thị vệ đến liền
Giật mình tượng Phỗng đổ nghiêng án đền
Bao người nâng cũng không lên
Nay ai nâng được ghi tên bảng này
Nàng Mai thấy vậy nghĩ ngay
Hỏi chồng hôm ấy mình say thế nào
Ngốc rằng: “ Tôi mới động vào
tượng lăn ra ngã tôi nào biết đâu”
Vợ rằng: “ chàng hãy vào đây
thử nâng lại tượng vận may đang chờ”
Thật là không thể nào ngờ
Thoắt tay nâng nhẹ, tượng giờ ngồi lên
Bệnh lành vua gọi đến bên
Lệnh mang vàng bạc đáp đền công lao
Vợ chồng không nhận chút nào
Chỉ xin một chức quan đào Tuần ty
Bến sông thu thuế tức thì
Thuyền buôn qua lại mỗi khi chở hàng
Vợ chồng lắm bạc nhiều vàng
Dựng xây nhà lớn như hàng quan to
Biết nay Vạn Lịch lên đò
Xin vào đóng thuế nàng cho mời vào
Nhìn người ngồi ở trên cao
Dáng một quan nữ thanh tao lạ thường
Vạn Lịch sau chút vấn vương
Nhận ra vợ cũ, tận tường Thị Mai
Giọng nàng êm dịu bên tai
Lời nàng như thể, mỉa mai đượm buồn
“Vốn biết anh vẫn đi buôn,
Em liền kiếm chỗ cửa quan ngồi tuần.
Dù anh buôn bán xa gần
Vẫn không tránh được cửa tuần của em.”
Lịch rằng: “Chỉ chút hờn ghen
mà nay lụy dưới chân em thế này”
Hận mình đã tỉnh như say
Thuế xong chàng đã xuống ngay dưới thuyền
Chúc thư Vạn Lịch thảo liền
Bao nhiêu tài sản sang quyền Thị Mai
Nước xanh gieo bóng mấy ai
Cũng là chuộc lỗi ngày dài năm xưa
Thị Mai nước mắt như mưa
Vì vài lời nói, người xưa lìa đời
Ăn năn hối hận đầy vơi
Sớ tâu vua, gửi đến nơi cung đình
Cùng bao tài sản của mình
Đúc tiền Vạn Lịch vẹn tình người đi
Giúp dân nghèo khó một khi
Đồng tiền Vạn Lịch, đã ghi sử đời.
